Türkiye Ekonomisinde Bütçe Açıklarının Temel Nedenleri

Türkiye’de bütçe açıklarının oluşum nedenleri, dönemsel olarak değişkenlik arz etmektedir. Gelişmekte olan ülkeler arasında yer alan Türkiye’de; yüksek enflasyon, dış ödemeler dengesinin bozulması, kamu harcamalarının kontrolsüz biçimde artması ve kamu gelirlerinin bu artışı karşılayamaması bütçe açıklarını artıran temel yapısal unsurlar arasında yer almaktadır.

TÜRKİYE EKONOMİSİNDE BÜTÇE AÇIKLARININ TEMEL NEDENLERİ

Türkiye’de bütçe açıklarının oluşum nedenleri, dönemsel olarak değişkenlik arz etmektedir. Gelişmekte olan ülkeler arasında yer alan Türkiye’de; yüksek enflasyon, dış ödemeler dengesinin bozulması, kamu harcamalarının kontrolsüz biçimde artması ve kamu gelirlerinin bu artışı karşılayamaması bütçe açıklarını artıran temel yapısal unsurlar arasında yer almaktadır.

Türkiye’de bütçe açıklarının görünürdeki nedeni, kamu gelirlerinin kamu giderlerini karşılayamamasıdır. Bütçe açıklarının temel nedenleri arasında; devletin yapısının ve faaliyet alanlarının genişlemesine bağlı olarak kamu harcamalarının artması, sosyal harcamalar, savunma harcamalarındaki yükseliş, faiz giderlerinin artması ve bütçe dışı fon uygulamaları yer almaktadır.

Ülkemizde bütçe açıklarının ortaya çıkmasına neden olan unsurlar, gelir kaynaklı ve harcama kaynaklı faktörler çerçevesinde iki ana başlık altında ele alınmaktadır.

1. Gelir Kaynaklı Faktörler

Bütçe açıklarının azaltılmasında kamu gelirlerinin artırılması önemli olmakla birlikte, bu süreçte çeşitli yapısal engeller bulunmaktadır. Türkiye’de bütçe açıklarına yol açan gelir kaynaklı faktörler;

Vergiye Karşı Direnme

Vergiye karşı direnme, mükelleflerin vergi yükünü azaltmaya yönelik davranışlarını ifade etmektedir. Bu kapsamda vergiden kaçınma ve vergi kaçakçılığı olmak üzere iki temel yöntem bulunmaktadır. Vergiden kaçınma, yasal düzenlemeler çerçevesinde vergi yükünün azaltılmasını ifade ederken; vergi kaçakçılığı, vergi yasalarına aykırı şekilde vergi yükümlülüklerinden kaçınılmasıdır. Her iki davranış da vergi uyumsuzluğu kapsamında değerlendirilmekte olup, vergi maliyetlerini düşürme ve vergi avantajlarından yararlanma isteğinden kaynaklanmaktadır.

Kayıt Dışı Ekonominin Büyüklüğü

Kayıt dışı ekonomi, ekonomik faaliyetlerin gerçekleştirilmesine rağmen bu faaliyetlerin resmi kayıtlara yansıtılmaması durumunu ifade etmektedir. Kamu idarelerinin denetimi dışında kalan bu tür faaliyetler, vergi matrahının daralmasına ve kamu gelirlerinin azalmasına neden olmaktadır. Kayıt altına alınmayan ekonomik faaliyetler milli gelire dâhil edilemediğinden, kamu gelirlerinin hesaplanmasını ve tahsilini olumsuz etkilemektedir.

Denetim Yetersizliği

Vergi denetimi, mükelleflerin ve vergi sorumlularının vergi yükümlülüklerini mevzuata uygun şekilde yerine getirip getirmediklerinin tespit edilmesine yönelik faaliyetleri kapsamaktadır. Denetim mekanizmalarının yetersizliği, vergi uyumsuzluğunu artırmakta ve kamu gelirlerinde kayıplara yol açmaktadır.

Vergilendirmeye İlişkin Sorunlar

Vergi harcamaları, standart vergi sisteminden sapmalar sonucu ortaya çıkan gelir kayıpları olarak tanımlanmaktadır. Vergi indirimleri, istisnalar, muafiyetler, indirimli oranlar, mahsuplar ve vergi ertelemeleri vergi harcamalarının temel unsurlarını oluşturmaktadır. Bu uygulamalar, kamu gelirlerini sınırlayarak bütçe açıklarının artmasına neden olabilmektedir.

Vergilendirmeye ilişkin bir diğer sorun ise vergi aflarıdır. Vergi afları, mükelleflerin ödemedikleri vergi borçlarının tamamının veya bir kısmının silinmesine yönelik düzenlemeleri ifade etmektedir. Vergi aflarının sık uygulanması, vergi uyumunu olumsuz etkileyerek uzun vadede kamu gelirlerini azaltmaktadır.

Vergi aflarının çıkarılmasında siyasi, ekonomik, idari ve teknik nedenler etkili olmaktadır. Siyasi ve ekonomik kriz dönemlerinde piyasayı canlandırma amacıyla, ekonomik olarak ise artan kamu ihtiyaçları ve mükelleflerin ödeme güçlüğü nedeniyle vergi aflarına başvurulabilmektedir. İdari ve teknik açıdan ise, vergi yargısının iş yükünün artması ve kamu alacaklarının tahsilinde yaşanan güçlükler vergi aflarını gündeme getirmektedir. Türkiye’de farklı dönemlerde çıkarılan vergi afları, çeşitli amaçlarla uygulanmıştır.

Tablo 1. Türkiye’de 1924-2023 Yılları Arasındaki Uygulanan Vergi Afları

Kaynak: https://www.gib.gov.tr/ verilerinden yararlanılarak hazırlanmıştır.

Tablo 1’de, Türkiye’de ilk vergi affı 1924 yılında yapılmış ve sonrasında sıklıkla aflar uygulanmıştır. 1924-2023 arasında 39 farklı düzenleme yapılmıştır.

2. Harcama Kaynaklı Faktörler

Kamu harcamalarının hızlı artışına karşın kamu gelirlerinin aynı oranda artırılamaması, bütçe dengesinin bozulmasına ve bütçe açıklarının artmasına neden olmaktadır. Türkiye’de bütçe açıklarının başlıca harcama kaynaklı etkenleri;

Nüfus Artışı ve Sanayileşme

Nüfus artışı, konut, sağlık, eğitim ve sosyal hizmetlere olan talebi artırarak kamu harcamaları üzerinde baskı oluşturmaktadır. Nüfusun hızla artması, özellikle eğitim ve sağlık alanlarında cari harcamaların yükselmesine neden olurken, sermaye harcamalarının payını azaltabilmektedir. Üretken yatırımlara ayrılması gereken kaynakların cari harcamalara yönelmesi, uzun vadede kamu gelirlerinin azalmasına yol açmaktadır.

Savunma Harcamalarının Yüksekliği

İç ve dış güvenlik kaygıları, ülkelerin savunma harcamalarını artırmasına neden olmaktadır. Silahlanma ve askeri harcamalardaki artış, kamu harcamalarını yükselterek bütçe dengesi üzerinde olumsuz etki yaratmaktadır.

Yolsuzluk

Yolsuzluk, kamu görevlilerinin görevlerini kötüye kullanarak özel çıkar sağlaması olarak tanımlanmaktadır. Yolsuzluk düzeyi; ülkelerin gelişmişlik seviyesi ile bürokratik ve siyasi yapısına bağlı olarak değişiklik göstermektedir. Yolsuzluğun artması, eğitim ve sağlık gibi sosyal alanlara ayrılacak kaynakların azalmasına ve kamu kaynaklarının verimsiz alanlara yönelmesine neden olmaktadır.

Seçim Ekonomisi

Seçim ekonomisi, siyasi iktidarların yeniden seçilebilmek amacıyla mali politikaları kısa vadeli ve popülist hedefler doğrultusunda kullanmasını ifade etmektedir. Kamu tercihi (public choice) yaklaşımına göre, siyasetçiler, seçmenler ve bürokratlar çoğunlukla kendi çıkarları doğrultusunda hareket etmektedir. Türkiye’de seçim dönemlerinde kamu harcamalarının artırılması ve vergi indirimlerine gidilmesi, bütçe açıklarının büyümesine neden olmaktadır.

Türkiye ekonomisinde bütçe açıklarının temel nedenleri gelir kaynaklı ve harcama kaynaklı faktörler çerçevesinde ele alınmıştır. Bütçe açıklarının yalnızca dönemsel ekonomik dalgalanmalardan değil, aynı zamanda uzun süredir devam eden yapısal sorunlardan kaynaklandığı görülmüştür.

Gelir kaynaklı faktörler açısından, vergiye karşı direnme davranışları, kayıt dışı ekonominin yaygınlığı, vergi denetimindeki yetersizlikler ve vergi sistemine ilişkin uygulamalar kamu gelirlerinin artırılmasını sınırlandırmaktadır. Özellikle vergi aflarının sık aralıklarla uygulanması, kısa vadede tahsilat artışı sağlasa da uzun vadede vergiye gönüllü uyumu zayıflatarak kamu gelirleri üzerinde olumsuz etki yaratmaktadır. Bu durum, bütçe açıklarının kronikleşmesine zemin hazırlamaktadır.

Harcama kaynaklı faktörler bakımından ise nüfus artışı, sanayileşme süreci, savunma harcamalarının yüksekliği, yolsuzluk ve seçim dönemlerinde uygulanan popülist mali politikalar kamu harcamalarının artmasına neden olmaktadır. Özellikle üretken yatırımlara ayrılması gereken kaynakların cari harcamalara yönlendirilmesi, kamu maliyesinin sürdürülebilirliğini olumsuz etkilemektedir.

Sonuç olarak, Türkiye’de bütçe açıklarının azaltılabilmesi için yalnızca gelir artırıcı önlemlerin alınması yeterli olmayıp, aynı zamanda kamu harcamalarının etkinliğinin ve verimliliğinin artırılması gerekmektedir. Vergi tabanının genişletilmesi, kayıt dışı ekonomiyle etkin mücadele edilmesi, vergi denetim kapasitesinin güçlendirilmesi ve mali disiplinin sağlanması bütçe dengesinin iyileştirilmesi açısından önem taşımaktadır.

Kaynaklar

Acar, Y, Benli M(2020). Current Account Deficit-Budget Deficit-Debt Sustainability Triangle in Turkey: A Data Based Causality Analysis,Bil Türk Journal of Economics and Related Studies 2(2),399.

Çakar P. E. (2013). Vergiye Karşı Direnme Şekilleri ve Vergi İnzivası, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, XVII( 1-2),1294.

Çadırcı, Ç, Kaya, L.(2022). Kamu Harcamaları ile Vergi Gelirleri Arasındaki İlişki: Türkiye İçin Ampirik Bir Çalışma, Journal of Current Researches on Business and Economics 12(1),32.

Sarılı, M,A.(2002). Türkiye’de Kayıt Dışı Ekonominin Boyutları, Nedenleri, Etkileri ve Alınması Gereken Tedbirler, Bankacılar Dergisi(41), 32.

T.C. Hazine Ve Maliye Bakanlığı Gelir Düzenlemeleri Genel Müdürlüğü.(2018). Vergi Harcamaları Raporu, Ankara,5.

Yılmaz Ö, Kaya V. (2005). Kamu Harcama Çeşitleri ve Ekonomik Büyüme İlişkisi, Selçuk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi,9,260.

UYARI: Bu içerik alobilgi.com.tr telifindedir. Bu içeriğin telif hakkı alobilgi.com.tr’e aittir. Yazının tamamı veya bir kısmı; izin alınmaksızın, kaynak gösterilmeden ya da aktif link verilmeden yayımlanamaz, çoğaltılamaz veya kopyalanamaz.