Maliye’nin Yapay Zekâsı Piyasada Karmaşa Yarattı
Hazine ve Maliye Bakanlığı, sahte fatura düzenlenmesini önlemek amacıyla geliştirdiği KURGAN adlı yapay zekâ destekli analiz sistemini devreye aldı. Ancak 29 Eylül itibarıyla birçok firmaya “riskli mükellef” bildirimi gönderilmesi, piyasada büyük yankı uyandırdı.
Sistemden gelen uyarılar, yalnızca riskli görülen işletmelere değil, onlarla ticari ilişkisi olan firmalara da iletildi. Bu durum, birçok şirketin ticari ortaklıklarını askıya almasına yol açarken, iş dünyasında güven krizi yaşandığı ifade ediliyor.
Bildirimler Tedirginlik Yarattı
Sektör temsilcileri, henüz resmi bir rapor veya inceleme yapılmadan gönderilen bildirimlerin firmaları zan altında bıraktığını belirtiyor. Özellikle tedarik zincirinde yer alan işletmelerin, “riskli mükellef” olarak bildirilen firmalarla olan ilişkilerini sonlandırmaya başladıkları, bu durumun da piyasa dengesini bozduğu dile getiriliyor.
Bazı şirketler, sistemin yanlış değerlendirmelerde bulunduğunu savunarak yargı yoluna gitmeye hazırlanıyor. Bir firma yetkilisi, ithal ürünlerle çalışan işletmesinin sistem tarafından yanlış yorumlandığını belirterek, “Yapay zekâ verileri hatalı değerlendirdi, müşteri güveni zedelendi” ifadelerini kullandı.
“Net Raporlarla Desteklenmeli” Uyarısı
TÜRMOB Başkanı Emre Kartaloğlu, yapay zekâ sisteminin kayıt dışı ekonomiyle mücadelede önemli bir adım olduğunu ancak hukuki zeminin daha sağlam kurulması gerektiğini söyledi.
Kartaloğlu, “Sahte fatura tespitleri ancak açık, kesin raporlarla yapılmalı. Banka ödemeleri, sevk irsaliyeleri, kantar fişleri, taşıma kayıtları gibi belgeler varsa bu işlemler sahte sayılamaz. Aksi halde sistem masum firmaları da kapsayabilir” dedi.
“Masumiyet Karinesi Zedeleniyor”
SMMM Ömer Sadi Yiğitcan, KURGAN sisteminden gelen yazıların firmaları dolaylı biçimde zan altında bıraktığını vurguladı. Yiğitcan, “Herhangi bir somut kanıt olmadan yapılan bu bildirimler, masumiyet karinesini ihlal ediyor. Bu durum hem ticari itibara hem de piyasa güvenine zarar veriyor” diyerek, mağdur firmaların hukuki haklarını kullanabileceğini belirtti.
“Sistem Henüz Oturmadı”
İTO Mali Müşavirler Komitesi Üyesi Numan Sağ, sistemin hedefinin yaklaşık 400 bin mükellefi anlık olarak incelemek olduğunu söyledi. Vergi inceleme oranının %5,5 seviyesinden %35’e çıkarılmasının planlandığını hatırlatan Sağ, “KURGAN ile birlikte ‘bilmeden sahte belge kullanmak’ savunması geçersiz hale geliyor. Cezalar da üç katına çıkıyor” dedi.
Sağ ayrıca, sistemin teknik altyapısında aksaklıklar bulunduğunu, beyannamelerin yüklenmesinde sorunlar yaşandığını belirterek, “Sistemin Gelir İdaresi Başkanlığı bünyesinde olması daha uygun olurdu. Mevcut haliyle adil ve şeffaf değil” ifadelerini kullandı.
KURGAN Neler Getiriyor?
Yeni sistemle birlikte vergi denetimlerinde önemli değişiklikler yürürlüğe giriyor:
-
Sahte belge kullandığı belirlenen mükelleflerden teminat istenecek, aksi durumda ihtiyati haciz uygulanabilecek.
-
Yapay zekâ, alım-satım işlemlerinin gerçekliğini risk skoruna göre analiz edecek.
-
Denetim ekipleri, riskli görülen mükelleflerden mallarını, belgelerini veya kayıtlarını sunmalarını isteyebilecek.
-
Kapanmış şirketler yerine faal işletmelerin denetimine ağırlık verilecek.
-
Sahte belge düzenleyen ve kullananlar yanında, bu ağı organize eden kişiler de “kara para aklama” kapsamında değerlendirilecek.
Yapay zekânın vergi denetimlerinde kullanılması, maliye politikalarında dijitalleşme açısından önemli bir dönüm noktası olarak görülüyor. Ancak sistemin doğru çalışmaması halinde hem işletmelerin hem de piyasanın ciddi zarar görebileceği konusunda uzmanlar uyarıda bulunuyor.
