| TAHSİL EDİLEMEYEN ALACAKLARDA KDV: 2019’DA NE DEĞİŞTİ? |
|
|
|
| Ticari hayatta bir satışın veya hizmetin tamamlanması, bedelin mutlaka tahsil edileceği anlamına gelmez. İşletme malı teslim eder, hizmeti sunar, faturasını düzenler ve işlem nedeniyle hesaplanan katma değer vergisini ilgili dönemde beyan eder. Ancak müşteri ödeme yapmadığında, işletme hem ticari alacağını hem de tahsil edemediği alacağa bağlı olarak daha önce beyan ettiği KDV’yi finanse etmek zorunda kalabilir. Uzun yıllar tartışılan bu durum, 7104 sayılı Kanun ile KDV Kanunu’nun 29/4. maddesinde yapılan değişiklik sonucunda 1 Ocak 2019’dan itibaren belirli koşullarla farklı bir çözüme kavuşmuştur. Düzenlemenin özü, her tahsil edilemeyen alacağın KDV’sini otomatik olarak indirmek değildir. Belirleyici olan, alacağın Vergi Usul Kanunu’nun 322. maddesi kapsamında hukuken değersiz hale gelmesi ve ilgili dönemde usulüne uygun biçimde zarar yazılmasıdır. |
| 2019 ÖNCESI UYGULAMA VE DEĞIŞIKLIĞIN GEREKÇESI |
| KDV sisteminde vergiyi doğuran olay gerçekleştiğinde, mal teslimi veya hizmet ifası nedeniyle hesaplanan vergi kural olarak beyan edilir. Bedelin tahsil edilmemiş olması tek başına hesaplanan KDV’nin beyanını ertelemez. Bu nedenle satıcı, tahsilat yapamadığı halde KDV’yi beyan edip ödemiş olabilir. 7104 sayılı Kanun’un 8. maddesiyle KDV Kanunu’nun 29. maddesinin dördüncü fıkrası yeniden düzenlenmiş; VUK’un 322. maddesine göre değersiz hale gelen alacaklara ilişkin daha önce hesaplanan ve beyan edilen KDV’nin, alacağın zarar yazıldığı vergilendirme döneminde indirim konusu yapılabilmesine imkân tanınmıştır. 7104 sayılı Kanun 6 Nisan 2018 tarihli ve 30383 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmış; ilgili değişiklik 1 Ocak 2019 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Dolayısıyla 2019, yalnızca takvimsel bir başlangıç değil, değersiz alacaklara bağlı KDV bakımından yeni uygulamanın yürürlük tarihidir. |
| DEĞERSIZ ALACAK ILE ŞÜPHELI ALACAK ARASINDAKI FARK |
| VUK’un 322. maddesi, kazai bir hükme veya kanaat verici bir vesikaya göre tahsiline artık imkân kalmayan alacakları değersiz alacak olarak tanımlar. Bu nitelik kazanıldığında alacak tasarruf değerini kaybeder ve mukayyet değeriyle zarara geçirilerek yok edilir. Değersiz alacak için tahsil imkânsızlığını ortaya koyan hukuki veya ikna edici nitelikte belge ve olayın özelliklerine uygun muhasebe kaydı gerekir. VUK’un 323. maddesindeki şüpheli alacak ise tahsil riski taşıyan, ancak henüz değersiz alacak niteliği kesinleşmemiş alacaktır. Kanundaki koşullarla karşılık ayrılması mümkündür; fakat yalnızca karşılık ayrılmış olması, KDV Kanunu 29/4 kapsamında KDV indirimi hakkı doğurmaz. Bu ayrım uygulamanın en kritik noktasıdır: Şüpheli alacakta tahsil riski vardır; değersiz alacakta ise tahsil olanağının kalmadığı hukuken veya kanaat verici belgeyle ortaya konulmuştur. |
| KDV KANUNU 29/4’ÜN KAPSAMI VE ŞARTLARI |
| Düzenleme kapsamında indirime konu edilebilecek tutar, değersiz hale gelen alacağa ilişkin daha önce hesaplanmış ve beyan edilmiş KDV’dir. Alacağın VUK 322 kapsamında değersiz hale gelmesi, bu niteliğin kazanıldığı dönemin doğru belirlenmesi ve alacağın aynı vergilendirme döneminde muhasebe kayıtlarında zarar olarak gösterilmesi gerekir. İndirim, alacağın zarar yazıldığı vergilendirme döneminde yapılır; geçmiş dönemlere gelişigüzel taşınamaz. Ayrıca düzenleme 1 Ocak 2019’dan itibaren değersiz hale gelen alacaklar için uygulanır. Bu tarihten önce değersiz hale gelmiş alacaklar için sonradan kayıt yapılması, tek başına yeni hükümden yararlanma imkânı sağlamaz. KDV’nin daha önce beyan edilmiş olması ve alacağın ilgili teslim veya hizmetle bağlantısının izlenebilir olması da önem taşır. |
| VUK 323 KAPSAMINDA AYRILAN KARŞILIK VE KDV’NIN GELIR YAZILMASI ŞARTI |
| KDV Kanunu 29/4’te özel bir sınırlama bulunmaktadır. VUK 323’e göre karşılık ayrılmak suretiyle KDV’nin gelir veya kurumlar vergisi matrahının tespitinde gider olarak dikkate alınmış olması halinde, söz konusu KDV’nin 29/4 kapsamında indirilebilmesi için gelir veya kurumlar vergisi matrahının tespitinde gelir olarak dikkate alınması şarttır. Bu hüküm, aynı KDV tutarının bir taraftan vergi matrahında gider etkisi yaratırken diğer taraftan KDV beyannamesinde indirim konusu yapılması yoluyla mükerrer avantaj oluşmasını önlemeyi amaçlar. Bu nedenle karşılık kayıtlarının, vergi matrahı etkisinin ve KDV indiriminin birlikte değerlendirilmesi gerekir. Her dosyada karşılık ayrılan tutarın hangi unsurlardan oluştuğu ve KDV’nin daha önce gider yazılıp yazılmadığı ayrıca incelenmelidir. |
| SAYISAL ÖRNEK: 400.000 TL HIZMET BEDELI VE 80.000 TL KDV |
| Bir işletmenin 400.000 TL tutarında vergili hizmet sunduğunu ve yüzde 20 KDV oranıyla 80.000 TL KDV hesapladığını varsayalım. Fatura toplamı 480.000 TL’dir. İşletme hizmet bedelini hasılat, hesaplanan KDV’yi ilgili dönemde beyan eder. Borçlu ödeme yapmaz. Daha sonra alacağın VUK 322 kapsamında değersiz hale geldiği, bu durumu destekleyen kanaat verici belgenin oluştuğu ve alacağın ilgili dönemde zarar yazıldığı kabul edilsin. Diğer yasal şartların da sağlanması halinde, 80.000 TL KDV alacağın zarar yazıldığı dönemin 1 No.lu KDV Beyannamesinde 111 kodlu indirim türü aracılığıyla indirilebilir. 400.000 TL hizmet bedeli ise KDV indirimi değildir; VUK hükümlerine göre alacağın zarar yazılması ve gelir/kurumlar vergisi matrahı yönünden değerlendirilir. Örnek, yalnızca mekanizmayı açıklamak içindir; gerçek olayda değersiz hale gelme tarihi, belge ve önceki muhasebe kayıtları belirleyicidir. |
| BEYANNAME UYGULAMASI: 111 VE 505 KODLARI |
| GİB’in güncel e-Beyan dokümantasyonunda 111 kodu, “Değersiz Hale Gelen Alacaklara İlişkin İndirilecek KDV” olarak yer almaktadır. İlgili bildirim, KDV beyannamesinin ekler bölümündeki “107 ve 111 Kodlu İndirim Türleri İçin Bildirimler” alanında bulunan “Değersiz Hale Gelen Alacaklara İlişkin Bildirim” tablosu üzerinden yapılır; kontrol ve aktarım sonrasında indirimler bölümüne yansıtılır. Borçlu açısından ise değersiz hale gelen alacağa ilişkin daha önce indirim konusu yapılmış, ancak ödenmemiş KDV’nin 505 kodlu “VUK 322 Kapsamına Giren Borçlara Ait KDV” satırında beyan edilmesi gerekir. Bu mekanizma, satıcıda indirim ve alıcıda düzeltici beyan etkisini birlikte düzenleyerek mükerrer KDV avantajını önlemeyi hedefler. Beyanname ekranı ve kod açıklamaları dönemsel olarak değişebileceğinden işlem tarihinde GİB’in güncel e-Beyan kılavuzu esas alınmalıdır. |
| BELGE, KAYIT VE RISK KONTROLLERI |
| Uygulamadan önce ilk olarak faturanın, teslim veya hizmetin, KDV beyanının ve tahsil edilemeyen tutarın birbirine bağlanabildiği bir dosya oluşturulmalıdır. İkinci olarak VUK 322 kapsamında değersiz hale gelmeyi kanıtlayan mahkeme kararı, icra dosyası sonucu, iflas/tasfiye belgeleri veya olayın niteliğine uygun kanaat verici diğer belgeler değerlendirilmelidir; her belge her olayda otomatik olarak yeterli kabul edilmemelidir. Üçüncü olarak alacağın değersiz hale geldiği tarih ile zarar yazıldığı muhasebe dönemi tutarlı olmalıdır. Dördüncü olarak KDV’nin daha önce hesaplanıp beyan edildiği ve aynı tutarın başka bir dönemde indirilmediği kontrol edilmelidir. Beşinci olarak VUK 323 kapsamında ayrılmış karşılıklar ve KDV’nin gelir/kurumlar vergisi matrahındaki geçmiş etkisi incelenmelidir. Son olarak 111 kodlu bildirim ekinin eksiksiz doldurulması, borçlu bilgilerinin doğruluğu ve karşı tarafta 505 kodlu beyan yükümlülüğünün değerlendirilmesi gerekir. Eksik belge, yanlış dönem, mükerrer indirim veya şüpheli alacağın değersiz alacak gibi işleme alınması vergi incelemesi ve tarhiyat riski doğurabilir. |
| TAHSIL EDILEMEYEN HER ALACAK AYNI SONUCU DOĞURMAZ |
| 7104 sayılı Kanun’la getirilen düzenleme, ticari hayatta tahsil edilemeyen alacakların KDV yükünü belirli şartlarla hafifletmiştir. Ancak bu imkân, tahsilat gecikmesi yaşanan her dosyada kullanılabilecek genel bir iade veya indirim mekanizması değildir. Esas ölçüt, VUK 322 kapsamında değersiz hale gelme, doğru dönemde zarar yazma ve KDV Kanunu 29/4’teki özel şartlara uyumdur. Şüpheli alacak karşılığı ile değersiz alacak kaydı birbirine karıştırılmamalı; satıcı ve alıcı tarafındaki beyan etkileri birlikte izlenmelidir. Sağlam bir belge zinciri ve dönem kontrolü, düzenlemenin doğru uygulanmasının temelidir. Vergi tekniğinde bazen en önemli ayrıntı, alacağın tahsil edilememesi değil, hangi tarihte ve hangi hukuki dayanakla artık tahsil edilemez hale geldiğinin ortaya konulmasıdır. |