Değeri Düşen Malların Muhasebe Kaydı: Su Basması ve Hasarlı Stoklar Nasıl Kaydedilir?

Su Basması, Yangın veya Bozulma Stoktaki Malın Değerini Düşürürse Muhasebe Kaydı Nasıl Yapılır?

İşletmelerin stoklarında bulunan ticari mallar her zaman kayıtlı değerleri üzerinden satılabilir durumda kalmayabiliyor. Su basması, yangın, deprem, kırılma, bozulma, çürüme veya benzeri olaylar nedeniyle malların ekonomik değerinde önemli bir kayıp meydana gelmesi, hem vergi hem de muhasebe açısından ayrıca değerlendirilmesi gereken bir durum ortaya çıkarıyor.

Vergi Usul Kanunu (VUK) bu malları normal stoklardan farklı değerlendiriyor. Ancak işletmenin kendi kararıyla “malın değeri düştü” diyerek doğrudan zarar yazması her durumda yeterli değil.

Değeri Düşen Mallar İçin VUK'ta Özel Düzenleme Bulunuyor

Vergi Usul Kanunu'nun 278'inci maddesine göre yangın, deprem ve su basması gibi afetler nedeniyle veya bozulma, çürüme, kırılma, çatlama ve paslanma gibi durumlar sonucunda ekonomik değerinde önemli azalma meydana gelen emtia emsal bedeliyle değerleniyor. Gelir İdaresi Başkanlığı (GİB) da konuya ilişkin özelgelerinde bu şartları açık biçimde açıklıyor.

Bu nedenle örneğin deposunu su basan bir işletmede malların tamamen yok olmaması ancak artık eski satış değerini taşımaması halinde, ortaya çıkan değer kaybının ayrıca tespit edilmesi gerekiyor.

İşletme Değer Kaybını Kendi Başına Belirleyemiyor

Uygulamadaki kritik noktalardan biri burada ortaya çıkıyor. Bir malın alış maliyetinin 500.000 TL olması ve işletme yönetiminin su baskınından sonra malın yalnızca 150.000 TL değerinde olduğunu düşünmesi, 350.000 TL'nin doğrudan vergi matrahından indirilebilecek bir zarar olduğu anlamına gelmiyor.

13 Haftalık Nakit Akış Raporu Nedir? Şirketlerde Nakit Açığı Nasıl Önceden Görülür?

İçeriği Görüntüle

GİB'in açıklamasına göre değeri düşen mallarda emsal bedelinin mükellef tarafından doğrudan belirlenmesi mümkün değildir. Genel uygulamada Takdir Komisyonuna başvurularak emsal bedelin belirlenmesinin istenmesi gerekiyor. Dolayısıyla olayın belgelendirilmesi muhasebe kaydı kadar önem taşıyor.

153 Hesaptan 157 Hesaba Aktarım Yapılabilir

Hasar gören malların normal şekilde satılabilecek ticari mal niteliğinden çıkması halinde muhasebe uygulamasında bunların ayrı izlenmesi gerekir.

Bu durumda ilk adım olarak:

• 157 Diğer Stoklar hesabı borçlandırılır,

• 153 Ticari Mallar hesabı alacaklandırılır.

Böylece hasarlı malların normal ticari mallardan ayrılması sağlanır. Ancak 153'ten 157'ye aktarım yapılması tek başına vergi açısından değer düşüklüğünün kabul edildiği anlamına gelmez. Vergisel açıdan esas konu, VUK hükümlerine uygun emsal bedel tespitidir.

Hasarlı Mal Satılırsa Muhasebe Kaydı Nasıl Yapılır?

Su baskınına uğramış bir mal tamamen kullanılamaz hale gelmeyebilir. Ambalajı zarar görmüş veya görünümü bozulmuş ürünler daha düşük bir bedelle satılabilir.

Örneğimizde maliyet bedeli 500.000 TL olan malın, Takdir Komisyonu kararı veya fiili durum sonucunda 150.000 TL + KDV bedelle satıldığını varsayalım:

1. Hasarlı Malın Diğer Stoklara Aktarılması

Plaintext

---------------------- / ----------------------
157 DİĞER STOKLAR 500.000 TL 153 TİCARİ MALLAR 500.000 TL
Hasarlı stokların takibine ilişkin aktarım.
---------------------- / ----------------------

2. Hasarlı Malın Satışı ve Faturanın Kesilmesi

Plaintext

---------------------- / ----------------------
100 KASA / 102 BANKALAR 180.000 TL 600 YURTİÇİ SATIŞLAR 150.000 TL 391 HESAPLANAN KDV 30.000 TL
Hasarlı mal satış kaydı (%20 KDV varsayımıyla).
---------------------- / ----------------------

3. Satılan Hasarlı Malın Stoktan Çıkarılması (Maliyet Kaydı)

Plaintext

---------------------- / ----------------------
623 DIĞER SATIŞLARIN MALİYETİ 500.000 TL 157 DİĞER STOKLAR 500.000 TL
Satılan hasarlı malın stoktan çıkış kaydı.
---------------------- / ----------------------

Bu işlem sonucunda Gelir Tablosunda 150.000 TL Satış Geliri ve 500.000 TL Satış Maliyeti oluşacak, işletme net 350.000 TL ticari zarar kaydedecektir.

Zararın Vergiden İndirilebilmesi İçin Belgelendirme Şart

GİB'in yaklaşımına göre değeri düşen mallarda emsal bedeli çoğunlukla Takdir Komisyonu kararına göre belirlenir. Ayrıca kaza mercilerinin re'sen biçtiği değerler de belirli durumlarda emsal bedel kabul edilebilir. Mükellefe istediği herhangi bir üçüncü kişiye değer tespiti yaptırarak bunu doğrudan vergi matrahından düşme hakkı tanınmamaktadır.

Yüksek tutarlı stok zararlarında şu ispat araçlarının saklanması kritiktir:

• Hasarın detaylı fotoğrafları ve kamera kayıtları,

• İtfaiye, polis veya kaza ekspertiz tutanakları,

• Sigorta hasar belgeleri ve poliçeler,

• Detaylı stok listeleri ve alış faturaları,

• Takdir Komisyonu müracaat ve karar evrakları.

Tamamen İmha Edilen Mallarda Süreç Farklıdır

Malın yalnızca değer kaybetmesi ile tamamen kullanılamaz hale gelerek imha edilmesi aynı durum değildir. Bozulmuş, son kullanma tarihi geçmiş veya insan sağlığı açısından sakıncalı ürünlerde GİB'in belirli şartlar altında yetkili kamu görevlilerinin de bulunduğu komisyon nezdinde tutanakla imhaya ilişkin özel uygulamaları mevcuttur. Şartlar sağlanmıyorsa olayın Takdir Komisyonuna intikal ettirilmesi gerekir.

Bu nedenle "değeri düşen", "hasarlı satılan" ve "tamamen imha edilen" stokların muhasebe ve vergi süreçleri bir tutulmamalıdır.