TMS 24 kapsamında kimler ilişkili taraf sayılıyor? Grup şirketleri, ortaklar, yöneticiler, alacak-borç, finansman ve teminat işlemlerinde finansal tablolarda açıklanması gereken bilgileri inceleyin.

TMS 24 Kapsamında İlişkili Taraf İşlemleri: Finansal Tablolarda Hangi Bilgiler Açıklanmalı?

Şirketlerin ortakları, grup şirketleri, iştirakleri, yöneticileri ve diğer ilişkili taraflarla gerçekleştirdiği işlemler finansal raporlamada ayrı bir önem taşıyor. TMS 24 İlişkili Taraf Açıklamaları standardı, bu ilişkilerin ve işlemlerin şirketin finansal durumu ile kârlılığı üzerindeki etkisinin finansal tablo kullanıcıları (yatırımcılar, kreditörler, analistler) tarafından şeffaf biçimde anlaşılmasını amaçlıyor.

Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu’nun (KGK) TFRS Setinde yer alan TMS 24; yalnızca mal veya hizmet alım-satımlarını değil, finansman hareketlerini, kiralamaları, verilen/alınan teminatları ve kilit yönetici personele sağlanan faydaları da kapsıyor.

İlişkili Taraf İşlemleri Neden Ayrı Açıklanıyor?

Bir şirketin ilişkili bir tarafla gerçekleştirdiği işlem, bağımsız üçüncü taraflarla yaptığı işlemlerden farklı koşullarla (fiyat, vade, faiz, teminat vb.) şekillenebilir.

Örneğin grup şirketine piyasa koşullarından daha uzun vadeyle mal satılması, ortağa faizsiz finansman sağlanması veya bağlı ortaklık kredisi için ana şirket tarafından teminat verilmesi, şirketin risk profiline ve nakit akışına doğrudan etki eder.

TMS 24, okuyucunun sadece bilançodaki veya gelir tablosundaki rakamları değil, bu rakamların arkasındaki ilişki ağını görmesini hedefler. Hatta bazı durumlarda (örneğin kontrol ve nihai hakimiyet ilişkilerinde), dönem içinde hiçbir parasal işlem gerçekleşmese dahi ilişkili taraf varlığının dipnotlarda açıklanması zorunludur.

Kimler İlişkili Taraf Sayılıyor?

TMS 24 kapsamında ilişkili taraf tanımı yalnızca şirket ortaklarıyla sınırlı değildir. Geniş bir kapsama sahiptir:

• Şirketi Kontrol Edenler: Şirket üzerinde doğrudan veya dolaylı kontrol, müşterek kontrol veya önemli etkiye (en az %20 oy hakkı vb.) sahip olan gerçek ve tüzel kişiler.

• Grup Şirketleri: Şirket ile aynı grubun üyesi olan işletmeler (ana ortaklık, bağlı ortaklıklar ve kardeş şirketler).

• İştirakler ve İş Ortaklıkları: Şirketin iştirakleri, iş ortaklıkları (joint venture) veya grubun diğer üyelerinin iştirakleri.

• Kilit Yönetici Personel: Şirketin veya ana ortaklığının planlama, yönetim ve kontrol faaliyetlerinde doğrudan veya dolaylı yetki ve sorumluluğa sahip kişileri (Yönetim Kurulu Üyeleri, Genel Müdür, Genel Müdür Yardımcıları vb.).

• Yakın Aile Üyeleri: Yukarıda sayılan kişilerin eşleri, çocukları, çocuklarının eşleri ve bakmakla yükümlü olduğu diğer kişiler.

• Ailenin Kontrolündeki Şirketler: Söz konusu kişilerin veya yakın aile üyelerinin doğrudan kontrol ettiği ya da önemli etkiye sahip olduğu diğer işletmeler.

Hangi İşlemler TMS 24 Kapsamında Açıklanıyor?

TMS 24 uyarınca taraflar arasında kaynak, hizmet veya yükümlülük aktarımı içeren her türlü işlem —bedelli veya bedelsiz olmasına bakılmaksızın— ilişkili taraf işlemidir.

Dipnotlarda Yer Alması Gereken Temel Bilgiler

İlişkili taraf işlemleri gerçekleştiğinde dipnotlarda şu detaylara yer verilmesi gerekir:

1. İlişkinin Niteliği: İlişkili tarafın kimliği ve ilişkinin türü (ana ortaklık, iştirak, kilit yönetici vb.).

2. İşlem Tutarları: Dönem içinde gerçekleşen toplam alım, satış, hizmet ve finansman hacimleri.

3. Dönem Sonu Bakiyeleri: Bilanço tarihi itibarıyla açık kalan alacak ve borç tutarları, vadesi ve ödeme koşulları.

4. Alınan/Verilen Teminatlar: İlişkili taraf lehine veya ilişkili taraftan alınan ipotek, kefalet ve garantilerin detayları.

5. Karşılıklar ve Değer Düşüklüğü: İlişkili taraflardan olan alacaklar için ayrılan şüpheli alacak karşılıkları ve dönem içinde gider yazılan tutarlar.

Yıl boyunca gerçekleşen toplam işlem tutarı ile dönem sonundaki açık bakiye farklı kavramlardır. Dipnotlarda her ikisinin de ayrı ayrı raporlanması zorunludur.

Kilit Yönetici Personele Sağlanan Faydalar

TMS 24, kilit yönetici personele sağlanan brüt menfaatlerin kümülatif ve kategorik olarak açıklanmasını ister. Bu açıklamalar 5 ana grupta toplanır:

• Kısa vadeli çalışan faydaları: Maaş, ikramiye, prim, kâr payı, SGK payları, ücretli izinler, sağlık sigortası ve makam aracı tahsisleri.

• İşten ayrılma sonrası faydalar: Kıdem tazminatı, emeklilik veya özel sigorta katkıları.

• Diğer uzun vadeli faydalar: Uzun süreli kıdem primleri veya uzun vadeli sakatlık tazminatları.

• İşten çıkarma faydaları: İhale/fesih tazminatları ve kıdem teşvik ödemeleri.

• Hisse bazlı ödemeler: Şirket hisse senedi opsiyonları veya hisseye dayalı prim sistemleri.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanlış Algılar

• Büyük Müşteriler Otomatik Olarak İlişkili Taraf Değildir: Bir şirketin cirosunun %80'ini tek bir müşteriye yapması ekonomik bağımlılık oluşturur; ancak kontrol veya önemli etki ilişkisi yoksa bu durum müşteriyi TMS 24 anlamında ilişkili taraf yapmaz.

• "Piyasa Koşullarına Uygun Yapılmıştır" İfadesi: Dipnotlarda işlemlerin piyasa rayicinde yapıldığı beyan ediliyorsa, bunun bağımsız emsal fiyat çalışmaları veya belgelenebilir piyasa verileriyle kanıtlanabilir olması gerekir. Aksi halde bu ifadenin kullanılması yanıltıcı kabul edilir.

• TMS 24 ile Transfer Fiyatlandırması Farkı: Transfer fiyatlandırması vergi mevzuatının (Kurumlar Vergisi Kanunu) bir konusudur ve emsallere uygunluk ilkesine odaklanır. TMS 24 ise muhasebe standardıdır ve finansal tablo şeffaflığına odaklanır. Kapsamları ve tanım detayları farklılık gösterebilir.

Bağımsız Denetim Açısından Önemi

KGK’nın yayımladığı bağımsız denetim inceleme raporlarında ilişkili taraf işlemleri, denetçilerin en çok bulgu ve eksiklik tespit ettiği alanlar arasında öne çıkıyor.

Özellikle dipnot rakamları ile mizan kayıtlarının uyuşmaması, kilit yöneticilerin eksik tanımlanması veya grup içi garanti/ipoteklerin dipnotlara yansıtılmaması denetim sürecini uzatabiliyor. Dönem sonu kapanışlarında cari hesap mutabakatlarının yapılması ve kilit yönetici listesinin güncellenmesi finansal raporlama kalitesini doğrudan artıracaktır.