Türkiye’de transfer fiyatlandırması alanında yeni bir tartışma başladı. Serbest muhasebeci mali müşavir Kevork Altınkaya, klasik OECD kâr bölüşüm modeline alternatif, daha sade ve uygulanabilir bir “kâr paylaşım modeli” öneriyor. Model, özellikle çok uluslu grup şirketlerinin entegre işlemlerinde transfer fiyatlandırması tartışmalarını yakından ilgilendiriyor.
Transfer fiyatlandırmasında hangi yöntemler kullanılıyor?
Mevzuata göre ilişkili şirketler arasındaki mal ve hizmet alım satımlarının emsallere uygun olup olmadığı;
-
Karşılaştırılabilir Fiyat Yöntemi,
-
Maliyet Artı Yöntemi,
-
Yeniden Satış Fiyatı Yöntemi,
-
İşleme Dayalı Net Kâr Marjı Yöntemi ve
-
Kâr Bölüşüm Yöntemi
kullanılarak test edilebiliyor. İlk dört yöntemin uygulaması hem vergi idaresi hem mükellefler için oldukça oturmuş durumda. En tartışmalı alan ise kâr bölüşüm yöntemi (KBY).
Altınkaya’ya göre bunun temel nedeni, OECD’nin kâr bölüşüm yaklaşımının teoride ayrıntılı, pratikte ise oldukça karmaşık bir teknik üretmesi. Bu karmaşıklık, mükellefleri yönteme yönelmekten adeta caydırıyor.
Kâr bölüşüm yönteminin mantığı ne?
Kâr bölüşüm yöntemi, ilişkili şirketlerin birlikte yürüttükleri bir işlemden doğan toplam kâr veya zararın;
-
üstlenilen işlevler,
-
kullanılan varlıklar,
-
katlanılan riskler
dikkate alınarak adil biçimde paylaştırılmasını öngörüyor.
Özellikle şuralarda gündeme geliyor:
-
Gayrimaddi hakların, patentlerin, know-how’ın yoğun olduğu iş modelleri,
-
Tek bir şirketin baştan sona tek başına yürütemeyeceği ölçüde entegrasyon gerektiren global operasyonlar,
-
İşlemlerin tek tek ayrıştırılıp ayrı ayrı fiyatlanmasının ekonomik gerçekliği yansıtmadığı durumlar.
Buna karşılık, taraflardan birinin yalnızca basit, rutin bir hizmet sunduğu ve gerçek anlamda risk üstlenmediği işlemler için kâr bölüşüm yöntemi uygun görülmüyor.
OECD modeli neden eleştiriliyor?
OECD pratiğinde kâr bölüşüm yöntemi genel olarak iki aşamalı yürütülüyor:
-
Birincil kâr atfı:
Tarafların sanki bağımsız çalışıyormuş gibi, emsal üretici ve distribütör kârlılıklarına göre “önce hak ettikleri kâr” hesaplanıyor. -
Artık kârın paylaşımı:
Bu birincil kârların üzerinde kalan “artık kâr” ise; faaliyet giderleri, üstlenilen riskler ve işlevlerin ekonomik ağırlığı gibi ölçütlere göre paylaştırılıyor.
Altınkaya, bu yaklaşımı şu noktadan eleştiriyor:
-
Entegre bir operasyonda taraflar kârı birlikte yaratırken, sanki her biri tek başına tam bir iş kolu yürütüyormuş gibi önce “emsal birincil kâr” tanımlanması, yöntemin ruhuyla çelişiyor.
-
Model hem hesaplamayı ağırlaştırıyor hem de mükellef ve idare için anlaşılmaz bir aritmetik üretiyor.
“Kevork Kâr Paylaşım Modeli”: Daha sade bir yaklaşım
Altınkaya, bunun yerine daha basit bir prensip öneriyor:
Kâr bölüşümünde esas alınması gereken, ilişkili tarafların entegre faaliyet sonucunda elde ettikleri toplam kârın, katkı oranlarına göre doğrudan paylaşılmasıdır.
Önerilen modelde:
-
Önce entegre faaliyetin tamamı tanımlanıyor (örneğin, bir lüks halının üretimden Paris vitrinine çıkana kadar geçen tüm süreç).
-
Ardından tarafların, bu faaliyet entegre değilmiş gibi, kendi segmentlerinde emsal olarak ne kadar brüt veya net kâr elde edebilecekleri tespit ediliyor.
-
Bu emsal kârlılıklar, toplam kârın hangi oranda paylaşılacağına anahtar olarak kullanılıyor; ancak her tarafa ayrıca “birincil kâr” yaratılmıyor.
-
Böylece ortaya çıkan formül, doğrudan “ortak üretilen kârın adil paylaşımı”na odaklanıyor.
Dikey entegrasyon örneği: Hereke halısı Paris vitrininde
Makaledeki dikkat çekici örneklerden biri, Türkiye’de el dokuması lüks halı üreticisi ile Paris’te lüks dekorasyon mağazası arasındaki model:
-
A Şirketi: Hereke’de geleneksel tekniklerle el dokuması halı üreten tam teşekküllü üretici.
-
B Şirketi: Paris’te lüks dekorasyon ürünleri satan, çok yüksek gelir grubuna hitap eden distribütör.
Taraflar tek tek pazarlık yaptıklarında fiyat üzerinde anlaşamıyorlar; çünkü:
-
Üretici, halının benzersizliğine dayanarak yüksek pay istiyor.
-
Distribütör ise kendi marka gücü ve müşteri portföyünü öne çıkarıyor.
Sonuçta taraflar, nihai kârın paylaşıldığı bir modele yöneliyor.
Bir danışmanlık çalışmasıyla, emsal üretici ve distribütörlerin brüt kâr marjları inceleniyor; buradan hareketle:
-
Eğer her iki taraf da entegre çalışmayıp bağımsız faaliyet yürütseydi toplam kârın ne olacağı,
-
Bu toplam kârın hangi oranlarda üretici ve distribütöre ait sayılacağı
hesaplanıyor. Bu oran daha sonra, gerçek hayatta elde edilen toplam kârın paylaşımına doğrudan uygulanıyor. Nakliye gibi masraflar da aynı oranlardan paylaştırılıyor.
Altınkaya’ya göre bu yaklaşım, hem işin ekonomik gerçekliğiyle uyumlu, hem de OECD’nin iki aşamalı modeline kıyasla çok daha anlaşılır.
Yatay entegrasyon örneği: Müzik grubu, reklam ajansı ve organizatör
Bir diğer örnekte ise yatay entegrasyon ele alınıyor:
-
Bir müzik grubu,
-
Onu hedef pazarda tanıtmak isteyen bir reklam ajansı,
-
Ve ilerleyen aşamada devreye giren bir organizasyon şirketi.
Taraflar, klasik “sabit ücret + sabit komisyon” kurgusu yerine, konserden doğacak kârı birlikte paylaşmak istiyorlar. Ancak “kim, ne kadar pay alacak?” sorusu tartışmayı kilitliyor.
Bu defa:
-
Gösteri sanatları, reklam ajansları ve organizasyon hizmetleri için emsal faaliyet kârlılıkları inceleniyor.
-
Her sektördeki ortalama kârlılık, “risk–getiri” dengesi açısından bir ölçüt kabul ediliyor.
-
Toplam kâr, bu emsal kârlılık oranlarının birbirine oranlanmasıyla elde edilen paylara göre, örneğin %44 grup, %22 ajans, %33 organizatör şeklinde bölüşülüyor.
Böylece her taraf, kendi sektörünün olağan kârlılık düzeyiyle tutarlı bir pay almış oluyor; riskini artıran tarafın payı da doğal olarak yükseliyor.
Sonuç: Kâr bölüşümünde daha anlaşılır bir yol mümkün mü?
Altınkaya’nın önerdiği model, üç temel hedefe yaslanıyor:
-
Entegre işlemleri gerçekçi tanımlamak:
Tarafların katkısını, tek tek “emsal kâr” atayarak değil, ortak kârın içindeki ağırlıkları üzerinden belirlemek. -
Aritmetiği sadeleştirmek:
OECD’nin iki aşamalı karmaşık hesapları yerine, toplam kârı doğrudan paylaştıran, daha kolay uygulanabilir bir formül kurmak. -
Transfer fiyatlandırmasını teori olmaktan çıkarmak:
Kâr bölüşüm yönteminin sadece kitaplarda değil, pratikte de tercih edilebilir hale gelmesini sağlamak.
Vergi idaresi ile mükellef arasındaki transfer fiyatlandırması tartışmalarında, özellikle çok uluslu ve entegre yapılarda, bu tür yeni modellerin önümüzdeki dönemde daha sık gündeme gelmesi bekleniyor.
