TÜRKİYE EKONOMİSİNDE BÜTÇE AÇIKLARININ TEMEL NEDENLERİ
Türkiye’de bütçe açıklarının oluşum nedenleri, dönemsel olarak değişkenlik arz etmektedir. Gelişmekte olan ülkeler arasında yer alan Türkiye’de; yüksek enflasyon, dış ödemeler dengesinin bozulması, kamu harcamalarının kontrolsüz biçimde artması ve kamu gelirlerinin bu artışı karşılayamaması bütçe açıklarını artıran temel yapısal unsurlar arasında yer almaktadır.
Türkiye’de bütçe açıklarının görünürdeki nedeni, kamu gelirlerinin kamu giderlerini karşılayamamasıdır. Bütçe açıklarının temel nedenleri arasında; devletin yapısının ve faaliyet alanlarının genişlemesine bağlı olarak kamu harcamalarının artması, sosyal harcamalar, savunma harcamalarındaki yükseliş, faiz giderlerinin artması ve bütçe dışı fon uygulamaları yer almaktadır.
Ülkemizde bütçe açıklarının ortaya çıkmasına neden olan unsurlar, gelir kaynaklı ve harcama kaynaklı faktörler çerçevesinde iki ana başlık altında ele alınmaktadır.
1. Gelir Kaynaklı Faktörler
Bütçe açıklarının azaltılmasında kamu gelirlerinin artırılması önemli olmakla birlikte, bu süreçte çeşitli yapısal engeller bulunmaktadır. Türkiye’de bütçe açıklarına yol açan gelir kaynaklı faktörler;
Vergiye Karşı Direnme
Vergiye karşı direnme, mükelleflerin vergi yükünü azaltmaya yönelik davranışlarını ifade etmektedir. Bu kapsamda vergiden kaçınma ve vergi kaçakçılığı olmak üzere iki temel yöntem bulunmaktadır. Vergiden kaçınma, yasal düzenlemeler çerçevesinde vergi yükünün azaltılmasını ifade ederken; vergi kaçakçılığı, vergi yasalarına aykırı şekilde vergi yükümlülüklerinden kaçınılmasıdır. Her iki davranış da vergi uyumsuzluğu kapsamında değerlendirilmekte olup, vergi maliyetlerini düşürme ve vergi avantajlarından yararlanma isteğinden kaynaklanmaktadır.
Kayıt Dışı Ekonominin Büyüklüğü
Kayıt dışı ekonomi, ekonomik faaliyetlerin gerçekleştirilmesine rağmen bu faaliyetlerin resmi kayıtlara yansıtılmaması durumunu ifade etmektedir. Kamu idarelerinin denetimi dışında kalan bu tür faaliyetler, vergi matrahının daralmasına ve kamu gelirlerinin azalmasına neden olmaktadır. Kayıt altına alınmayan ekonomik faaliyetler milli gelire dâhil edilemediğinden, kamu gelirlerinin hesaplanmasını ve tahsilini olumsuz etkilemektedir.
Denetim Yetersizliği
Vergi denetimi, mükelleflerin ve vergi sorumlularının vergi yükümlülüklerini mevzuata uygun şekilde yerine getirip getirmediklerinin tespit edilmesine yönelik faaliyetleri kapsamaktadır. Denetim mekanizmalarının yetersizliği, vergi uyumsuzluğunu artırmakta ve kamu gelirlerinde kayıplara yol açmaktadır.
Vergilendirmeye İlişkin Sorunlar
Vergi harcamaları, standart vergi sisteminden sapmalar sonucu ortaya çıkan gelir kayıpları olarak tanımlanmaktadır. Vergi indirimleri, istisnalar, muafiyetler, indirimli oranlar, mahsuplar ve vergi ertelemeleri vergi harcamalarının temel unsurlarını oluşturmaktadır. Bu uygulamalar, kamu gelirlerini sınırlayarak bütçe açıklarının artmasına neden olabilmektedir.
Vergilendirmeye ilişkin bir diğer sorun ise vergi aflarıdır. Vergi afları, mükelleflerin ödemedikleri vergi borçlarının tamamının veya bir kısmının silinmesine yönelik düzenlemeleri ifade etmektedir. Vergi aflarının sık uygulanması, vergi uyumunu olumsuz etkileyerek uzun vadede kamu gelirlerini azaltmaktadır.
Vergi aflarının çıkarılmasında siyasi, ekonomik, idari ve teknik nedenler etkili olmaktadır. Siyasi ve ekonomik kriz dönemlerinde piyasayı canlandırma amacıyla, ekonomik olarak ise artan kamu ihtiyaçları ve mükelleflerin ödeme güçlüğü nedeniyle vergi aflarına başvurulabilmektedir. İdari ve teknik açıdan ise, vergi yargısının iş yükünün artması ve kamu alacaklarının tahsilinde yaşanan güçlükler vergi aflarını gündeme getirmektedir. Türkiye’de farklı dönemlerde çıkarılan vergi afları, çeşitli amaçlarla uygulanmıştır.
Tablo 1. Türkiye’de 1924-2023 Yılları Arasındaki Uygulanan Vergi Afları
|
Sıra |
Tarih |
Açıklama |
|
1 |
17.05.1924 |
İlk Vergi Affı |
|
2 |
5.08.1928 |
Elviyel Selased Vergilerinin Sureti Cibayetine Dair Yasa |
|
3 |
15.03.1934 |
4530 Sayılı Varlık Vergisinin Bakayasının Terkinine Dair Yasa |
|
4 |
4.7.1934 |
2566 Sayılı Vergi Bakayasının Tasfiyesine Dair Yasa |
|
5 |
29.06.1938 |
3568 Sayılı Arazi Vergisinin Mali Yıl Sonuna Kadar Olan Bakiyesinin Terkinine Dair Yasa |
|
6 |
13.06.1946 |
Orman İşletmelerinin Bazı Vergilerden Muaf Tutulması Hakkındaki Yasa |
|
7 |
21.01.1947 |
5050 Sayılı Toprak Mahsulleri Vergisi Artıklarının Silinmesi Hakkında Yasa |
|
8 |
26.10.196 |
113 Sayılı Af Yasası |
|
9 |
28.12.196 |
281 Sayılı Vergi Cezalan Gecikme Zamlarının Tecil ve Tasfiyesine Dair Yasa |
|
10 |
23.02.1963 |
218 Sayılı Bazı Suç ve Cezaların Affı Hakkında Yasa |
|
11 |
13.06.1963 |
252 Sayılı Spor Kulüplerinin Vergi Borçlarının Bir Defaya Mahsus Olmak Üzere Affı Hakkında Yasa |
|
12 |
5.09.1963 |
325 Sayılı Yasa Kamu İktisadi Teşebbüslerinin 1960 ve Daha Önceki Yıllarına Ait Bir Kısım Vergi Borçlarının Tasviyesi Hakkında Yasa |
|
13 |
16.07.1965 |
691 Sayılı Belediyelerin ve Belediyelere Bağlı Müessese ve İşletmelerin Bir Kısım Borçlarının Hazinece Terkin ve Tahkimi Hakkında Yasa |
|
14 |
3.8.1966 |
780 Sayılı Bazı Suç ve Cezaların Affı Hakkında Yasa |
|
15 |
28.2.1970 |
1319 Sayılı Emlak Vergisi Kanunuyla Getirilen Af |
|
16 |
15.05.1974 |
1803 Sayılı Cumhuriyet'in 50.Yılı Nedeniyle Bazı Suç ve Cezaların Affı Hakkında Yasa |
|
17 |
20.03.1981 |
2431 Sayılı Tahsilatın Hızlandırılması ve Beyan Dışı Kalmış Servet Unsurlarıyla Vesikasız Emtianın Beyanına İlişkin Yasa |
|
18 |
2.03.1982 |
2431 Sayılı Yasaya Ek |
|
19 |
22.02.1983 |
2801 Sayılı Bazı Kamu Alacaklarının Özel Uzlaşma Yolu ile Tahsili Hakkında Yasa |
|
20 |
4.02.1985 |
Bazı Vergi Kanunlarında Değişiklik Yapılması Hakkında 3239 Sayılı Kanunun Geçici 4. Maddesi |
|
21 |
3.12.1988 |
3505 Sayılı Yasa (Geçici Birinci Madde) |
|
22 |
28.12.1988 |
3512 Sayılı Yasa |
|
23 |
15.12.1990 |
3689 Sayılı Yasa (Geçici Birinci Madde) |
|
24 |
21.02.1992 |
3787 Sayılı Yasa |
|
25 |
5.9.1997 |
400 Sayılı Tahsilat Genel Tebliği |
|
26 |
22.7.1998 |
4369 Sayılı Yasa |
|
27 |
6.02.2001 |
414 Sayılı Tahsilat Genel Tebliği |
|
28 |
7.3.2002 |
4746 Sayılı Yasa İle Emlak Vergisi ile İlgili Af Düzenlemesi (Emlak Vergisi Yasasının Geçici Madde 21) |
|
29 |
27.02.2003 |
4811 Sayılı Vergi Barışı Kanunu |
|
30 |
22.11.2008 |
5811 Sayılı Bazı Varlıkları Milli Ekonomiye Kazandırılması Hakkında Kanun (Varlık Barışı) |
|
31 |
13.2.2011 |
6111 Sayılı Bazı Alacakların Yeniden Yapılandırılması ile Sosyal Sigortalar Ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu Ve Diğer Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun |
|
32 |
10.09.2014 |
6552 Sayılı İŞ Kanunu ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun |
|
33 |
19.08.20216 |
6736 Sayılı Bazı Alacakların Yapılandırılmasına İlişkin Kanun |
|
34 |
18.5.2017 |
7020 Sayılı Bazı Alacakların Yeniden Yapılandırılması ile Bazı Kanunlarda ve Bir Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun |
|
35 |
11.05.2018 |
7143 Sayılı Vergi ve Diğer Bazı Alacakların Yeniden Yapılandırılması ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Kanun |
|
36 |
17.7.2019 |
7186 Sayılı Gelir Vergisi Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun |
|
37 |
17.11.2020 |
7256 Sayılı Bazı Alacakların Yeniden Yapılandırılması İle Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Kanun |
|
38 |
9.06.2021 |
7326 Sayılı Bazı Alacakların Yeniden Yapılandırılması İle Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Kanun |
|
39 |
12.03.2023 |
7440 Sayılı Bazı Alacakların Yeniden Yapılandırılması İle Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Kanun |
Kaynak: https://www.gib.gov.tr/ verilerinden yararlanılarak hazırlanmıştır.
Tablo 1’de, Türkiye’de ilk vergi affı 1924 yılında yapılmış ve sonrasında sıklıkla aflar uygulanmıştır. 1924-2023 arasında 39 farklı düzenleme yapılmıştır.
2. Harcama Kaynaklı Faktörler
Kamu harcamalarının hızlı artışına karşın kamu gelirlerinin aynı oranda artırılamaması, bütçe dengesinin bozulmasına ve bütçe açıklarının artmasına neden olmaktadır. Türkiye’de bütçe açıklarının başlıca harcama kaynaklı etkenleri;
Nüfus Artışı ve Sanayileşme
Nüfus artışı, konut, sağlık, eğitim ve sosyal hizmetlere olan talebi artırarak kamu harcamaları üzerinde baskı oluşturmaktadır. Nüfusun hızla artması, özellikle eğitim ve sağlık alanlarında cari harcamaların yükselmesine neden olurken, sermaye harcamalarının payını azaltabilmektedir. Üretken yatırımlara ayrılması gereken kaynakların cari harcamalara yönelmesi, uzun vadede kamu gelirlerinin azalmasına yol açmaktadır.
Savunma Harcamalarının Yüksekliği
İç ve dış güvenlik kaygıları, ülkelerin savunma harcamalarını artırmasına neden olmaktadır. Silahlanma ve askeri harcamalardaki artış, kamu harcamalarını yükselterek bütçe dengesi üzerinde olumsuz etki yaratmaktadır.
Yolsuzluk
Yolsuzluk, kamu görevlilerinin görevlerini kötüye kullanarak özel çıkar sağlaması olarak tanımlanmaktadır. Yolsuzluk düzeyi; ülkelerin gelişmişlik seviyesi ile bürokratik ve siyasi yapısına bağlı olarak değişiklik göstermektedir. Yolsuzluğun artması, eğitim ve sağlık gibi sosyal alanlara ayrılacak kaynakların azalmasına ve kamu kaynaklarının verimsiz alanlara yönelmesine neden olmaktadır.
Seçim Ekonomisi
Seçim ekonomisi, siyasi iktidarların yeniden seçilebilmek amacıyla mali politikaları kısa vadeli ve popülist hedefler doğrultusunda kullanmasını ifade etmektedir. Kamu tercihi (public choice) yaklaşımına göre, siyasetçiler, seçmenler ve bürokratlar çoğunlukla kendi çıkarları doğrultusunda hareket etmektedir. Türkiye’de seçim dönemlerinde kamu harcamalarının artırılması ve vergi indirimlerine gidilmesi, bütçe açıklarının büyümesine neden olmaktadır.
Türkiye ekonomisinde bütçe açıklarının temel nedenleri gelir kaynaklı ve harcama kaynaklı faktörler çerçevesinde ele alınmıştır. Bütçe açıklarının yalnızca dönemsel ekonomik dalgalanmalardan değil, aynı zamanda uzun süredir devam eden yapısal sorunlardan kaynaklandığı görülmüştür.
Gelir kaynaklı faktörler açısından, vergiye karşı direnme davranışları, kayıt dışı ekonominin yaygınlığı, vergi denetimindeki yetersizlikler ve vergi sistemine ilişkin uygulamalar kamu gelirlerinin artırılmasını sınırlandırmaktadır. Özellikle vergi aflarının sık aralıklarla uygulanması, kısa vadede tahsilat artışı sağlasa da uzun vadede vergiye gönüllü uyumu zayıflatarak kamu gelirleri üzerinde olumsuz etki yaratmaktadır. Bu durum, bütçe açıklarının kronikleşmesine zemin hazırlamaktadır.
Harcama kaynaklı faktörler bakımından ise nüfus artışı, sanayileşme süreci, savunma harcamalarının yüksekliği, yolsuzluk ve seçim dönemlerinde uygulanan popülist mali politikalar kamu harcamalarının artmasına neden olmaktadır. Özellikle üretken yatırımlara ayrılması gereken kaynakların cari harcamalara yönlendirilmesi, kamu maliyesinin sürdürülebilirliğini olumsuz etkilemektedir.
Sonuç olarak, Türkiye’de bütçe açıklarının azaltılabilmesi için yalnızca gelir artırıcı önlemlerin alınması yeterli olmayıp, aynı zamanda kamu harcamalarının etkinliğinin ve verimliliğinin artırılması gerekmektedir. Vergi tabanının genişletilmesi, kayıt dışı ekonomiyle etkin mücadele edilmesi, vergi denetim kapasitesinin güçlendirilmesi ve mali disiplinin sağlanması bütçe dengesinin iyileştirilmesi açısından önem taşımaktadır.
Kaynaklar
Acar, Y, Benli M(2020). Current Account Deficit-Budget Deficit-Debt Sustainability Triangle in Turkey: A Data Based Causality Analysis,Bil Türk Journal of Economics and Related Studies 2(2),399.
Çakar P. E. (2013). Vergiye Karşı Direnme Şekilleri ve Vergi İnzivası, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, XVII( 1-2),1294.
Çadırcı, Ç, Kaya, L.(2022). Kamu Harcamaları ile Vergi Gelirleri Arasındaki İlişki: Türkiye İçin Ampirik Bir Çalışma, Journal of Current Researches on Business and Economics 12(1),32.
Sarılı, M,A.(2002). Türkiye’de Kayıt Dışı Ekonominin Boyutları, Nedenleri, Etkileri ve Alınması Gereken Tedbirler, Bankacılar Dergisi(41), 32.
T.C. Hazine Ve Maliye Bakanlığı Gelir Düzenlemeleri Genel Müdürlüğü.(2018). Vergi Harcamaları Raporu, Ankara,5.
Yılmaz Ö, Kaya V. (2005). Kamu Harcama Çeşitleri ve Ekonomik Büyüme İlişkisi, Selçuk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi,9,260.
UYARI: Bu içerik alobilgi.com.tr telifindedir. Bu içeriğin telif hakkı alobilgi.com.tr’e aittir. Yazının tamamı veya bir kısmı; izin alınmaksızın, kaynak gösterilmeden ya da aktif link verilmeden yayımlanamaz, çoğaltılamaz veya kopyalanamaz.